Trang chủ - Home arrow Bài viết - Articles arrow Nghiên cứu Giáo dục arrow "Tự chịu trách nhiệm" và "Trách nhiệm giải trình"
"Tự chịu trách nhiệm" và "Trách nhiệm giải trình" PDF In E-mail
Người gửi: Phạm Thị Ly   
30/01/2012

“TỰ CHỊU TRÁCH NHIỆM” VÀ “TRÁCH NHIỆM GIẢI TRÌNH”

Phạm Thị Ly

          Những ai quan tâm đến tình hình giáo dục của nước nhà, có lẽ đều nhận thấy, những năm gần đây, cụm từ “tự chủ, tự chịu trách nhiệm” thường xuất hiện cùng nhau và xuất hiện khá thường xuyên trên báo chí, trên bàn nghị sự, trong các hội thảo, các bài viết, khi bàn về giáo dục đại học. Thậm chí cả trong những văn bản do trí thức Việt Nam ở ngoài nước viết, cụm từ “tự chịu trách nhiệm” cũng xuất hiện, như trong bản Ý kiến chúng tôi: Cải cách toàn diện để phát triển đất nước ngày 8/9/2011 do 14 vị trí thức người gốc Việt từ nhiều nước soạn thảo[1]. Còn nhớ trước đây, có người đã phát biểu, sau năm 1975 có thời gian người ta bị buộc phải gọi “học sinh đại học” thay vì dùng từ “sinh viên” vốn trước đó rất phổ biến, và chỉ bằng cách thay từ dùng như vậy, xã hội đã đánh tuột vai trò chủ thể của việc học tập và sáng tạo của người học ở bậc đại học xuống thành học thuộc lòng những kiến thức và giáo điều được truyền dạy, và đã góp phần nhanh chóng biến trường đại học thành trường phổ thông cấp bốn. Như vậy đủ thấy việc “chính danh” có vai trò quan trọng như thế nào. Chân lý phải được bắt đầu từ chỗ gọi sự vật bằng đúng tên của nó. Bài viết này bàn về cụm từ “tự chịu trách nhiệm” và “trách nhiệm giải trình” để “đòi lại công lý” cho hai từ ấy.

          Cụm từ “tự chịu trách nhiệm” có lẽ không có gì phải giải thích hay phải bàn đến, nếu như nó không thường xuyên đi cùng với “tự chủ” và để diễn đạt một đòi hỏi của các trường đại học nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động. Có chỗ còn dùng từ “chịu trách nhiệm xã hội” với ý nghĩa không khác lắm, và những từ này, khi được dịch sang tiếng Anh, thường thì ngừoi ta dịch thành “social responsibilities”. Nghĩ kỹ sẽ thấy đòi hỏi “tự chịu trách nhiệm” là một đòi hỏi vô nghĩa. Người ta chỉ có thể đòi hỏi mở một cánh cửa đang đóng, hoặc đóng một cánh cửa đang mở, chứ không thể đòi hỏi mở một cánh cửa đã mở hay đóng một cánh cửa đang đóng. Tự chịu trách nhiệm là nghĩa vụ đương nhiên của bất kỳ trường đại học nào, trên bất kỳ quốc gia nào, dưới bất kỳ chính thể nào, ở bất kỳ thời đại nào. Bởi vì trường đại học là một thực thể pháp lý và là một tổ chức xã hội, nó đương nhiên có nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm về mọi quyết định và hành động của mình. Cho dù trong một hệ thống mà Bộ Giáo dục hay một cơ quan chủ quản nào đấy quyết định thay cho nhà trường những vấn đề đáng lẽ nên do nhà trường tự quyết định, thì nhà trường vẫn phải tự chịu trách nhiệm về những vấn đề của mình và kết quả hoạt động của mình. Bộ Giáo dục, hay cơ quan chủ quản, dù có kiểm soát nhà trường chặt chẽ đến đâu thì cũng vẫn có hàng trăm, hàng ngàn những quyết định ở cấp nhà trường được ban hành trong hoạt động hàng ngày của nhà trường, và những quyết định đó sẽ gây ra một kết quả hay hậu quả như thế nào đó mà nhà trường đương nhiên phải chịu trách nhiệm trước xã hội cũng như trước tất cả các bên liên quan, mà đặc biệt là trước sinh viên và cha mẹ họ, những người đã bán cả cửa nhà ruộng vườn cho con cái theo đuổi việc học hành. Cụm từ “tự chịu trách nhiệm” hàm nghĩa “tự mình chịu trách nhiệm về những quyết định và hành động của chính mình”. “Chịu trách nhiệm” ở đây có nghĩa “tự mình tổ chức thực hiện và gánh chịu hậu quả”. Chẳng lẽ đó không phải là nghĩa vụ đương nhiên của nhà trường với tư cách là một pháp nhân độc lập?

          Sở dĩ cách dùng từ sai này tồn tại lâu như thế là vì nó dựa trên một giả định: nhà trường hiện nay chưa được quyền tự mình quyết định những vấn đề đáng lẽ thuộc thẩm quyền quyết định của mình. Đòi hỏi “tự chịu trách nhiệm” thực chất là đòi hỏi được tự mình quyết định những vấn đề đó. Chính vì vậy mà cụm từ “tự chịu trách nhiệm” thường gắn chặt với cụm từ “tự chủ”. Tuy vậy, chúng ta không nên đưa ra thêm một cụm từ thừa. “Tự chủ”, tức là “được quyền tự quyết định”, và lẽ đương nhiên đã tự mình quyết định thì phải tự mình chịu trách nhiệm.

Nhưng, để cho hoạt động của trường đại học có hiệu quả và đạt được những mong đợi của xã hội, “tự chủ” không thể đứng một mình. “Tự chủ” đứng một mình rất dễ biến thành “tự tung tự tác”  hay là tùy tiện vô nguyên tắc. Nhất là trong một xã hội mà hệ thống pháp luật còn nhiều khiếm khuyết bất cập, tự chủ càng không thể đứng một mình. Tự chủ phải gắn với trách nhiệm giải trình. Trách nhiệm giải trình[2] (accountability) là một khái niệm trong đạo đức học và khoa học về quản trị, với nhiều ý nghĩa. Thuật ngữ này thường được dùng với cùng ý nghĩa như những thuật ngữ trách nhiệm (responsibility),  khả năng biện minh (answerability), nghĩa vụ pháp lý (liability), là những thuật ngữ liên quan tới những mong đợi về khả năng chịu trách nhiệm. Trách nhiệm giải trình là sự thừa nhận về trách nhiệm đối với mọi hành động, mọi sản phẩm, mọi quyết định hay chính sách mà chúng ta đưa ra trong việc lãnh đạo, quản lý, và thực hiện công việc; gắn với nghĩa vụ báo cáo, giải thích, biện minh cho mọi hậu quả của những việc chúng ta làm. Khả năng giải trình trách nhiệm được hiểu như năng lực thực hiện nghĩa vụ thông tin đầy đủ, năng lực biện minh cho hành động  của mình trong quá khứ hoặc tương lai, và chịu đựng sự trừng phạt nếu như hành động ấy vi phạm các quy tắc đạo đức và pháp lý. 

Trách nhiệm giải trình là cốt lõi của quan hệ công việc giữa các cá nhân với nhau, cũng như giữa một tổ chức với cơ quan quản lý và công chúng, và đặc biệt quan trọng trong những lĩnh vực có quan hệ tới lợi ích của số đông công chúng, chẳng hạn chính sách công hay những hoạt động sử dụng ngân sách công. Do vậy, các trường đại học ở những nước dân chủ phát triển đều công khai minh bạch báo cáo giải trình trách nhiệm hàng năm của mình, trong đó có tất cả số liệu về cơ cấu thu chi của nhà trường. Điều này đã là một nét quan trọng trong văn hóa quản lý của các trường đại học, và là nhân tố không thể thiếu để duy trì niềm tin của công chúng với sự chính đáng trong các hoạt động của nhà trường.

Như vậy, khái niệm “trách nhiệm giải trình” và “tự chịu trách nhiệm” tuy gần nhau nhưng có khác nhau. Trong lúc tự chịu trách nhiệm là một nghĩa vụ đương nhiên, thì trách nhiệm giải trình là một dải rộng nhiều mức độ. Một trường đại học đương nhiên phải chịu trách nhiệm về những quyết định và hành động của mình, nhưng có thể không thực hiện hoặc thực hiện ở những mức độ khác nhau trách nhiệm giải trình của mình trước cơ quan quản lý, trước công chúng, và trước các bên liên quan. Với ý nghĩa đó chúng ta có thể thấy việc thực hiện trách nhiệm giải trình của các trường đại học Việt Nam còn rất yếu và rất cần được đẩy mạnh. Chủ trương “Ba Công khai” của Bộ GD-ĐT là một sáng kiến đáng hoan nghênh và cần được tiếp tục củng cố. Cho dù sự chính xác của những thông tin được công khai vẫn còn là một vấn đề, thì việc công bố những thông tin cơ bản về nhà trường như vậy vẫn là một bước tiến giúp nhà trường thực hiện trách nhiệm giải trình của mình trước công chúng.

 

 



[1]Điều tối quan trọng là cần đảm bảo tự do học thuật, tăng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cơ sở đào tạo” (trang 5)

[2] Đoạn viết về khái niệm trách nhiệm giải trình này trích trong bài viết “Học phí đại học và vấn đề giải trình trách nhiệm”của Phạm Thị Ly ( đã đăng trên Thời báo Kinh tế Saigon ngày 30 tháng 11 năm 2011).

Cập nhật ( 30/01/2012 )
 
< Trước   Tiếp >
Maintained by micral